Пред светот да го запознае како музичар, некој во Битола го слушнал како вежба. Ги слушнал повторувањата, обидите, паузите. Во секое враќање дома постои и таа средба со луѓето што го паметат патот до сцената. По повод 4 Ноември, со кларинетистот Исмаил Лумановски разговараме за Битола што ја носи со себе, за музичката љубопитност што го води понатаму и за чувството да се свири пред публика во која има лица од сопственото детство. Колку далеку и да патува музиката, останува интересно да се слушне од каде тргнала.
Кога се враќате во Битола, што прво Ве враќа во чувството дека сте дома? Некој глас, мирис, средба или навика што веднаш Ви се враќа?
Кога се враќам во Битола, најпрво ме враќаат луѓето, нивните гласови, битолскиот говор и таа посебна атмосфера што ја има градот. Доволно е да прошетам низ Широк Сокак, да сретнам некој стар пријател или познаник и веднаш се враќаат спомените од детството. Иако долги години живеам во Америка и патувам низ целиот свет, Битола секогаш има посебно место во моето срце. Тоа е градот каде што се моите корени и каде што започна мојата музичка приказна. Можеби најубавото чувство е што, без разлика колку време поминало, кога ќе се вратам, имам чувство како никогаш да не сум заминал.
Што од Битола се слуша во Вашиот кларинет, дури и кога свирите музика што нема очигледна врска со овој град?
Мислам дека Битола се слуша во мојот кларинет многу повеќе отколку што јас самиот сум свесен. Не мора да свирам македонска музика за да се почувствува од каде доаѓам. Тоа е нешто што го носам длабоко во себе, во начинот на кој ја чувствувам мелодијата, во украсите, во импровизацијата, па дури и во тишината помеѓу тоновите. Битола е град со посебна душа, каде што со векови се испреплетувале различни култури, традиции и музички влијанија. Јас израснав со таа разновидност и таа стана дел од мојот музички јазик. Во моето свирење има нешто од македонската песна, нешто од ориенталниот мелос, но и од сите оние звуци што ги слушав како дете. Денес, кога свирам на сцени низ светот, без разлика дали е тоа класична музика, џез или некоја сосема друга традиција, секогаш внесувам нешто свое. И верувам дека токму тој личен печат доаѓа од моите корени. За мене кларинетот е продолжение на мојот глас. А тој глас, колку и да патува низ светот, секогаш носи нешто од Битола. Можеби публиката не знае точно што е тоа што го слуша, но јас го чувствувам во секој тон. Бидејќи Битола не е само местото од каде што доаѓам, туку и дел од причината зошто свирам токму така како што свирам.
Пред кого во Битола и денес имате трема, без оглед на сите сцени на кои сте настапувале? Чие мислење сè уште го чекате по концерт?
Колку и да звучи чудно, по толку години и настапи на големи сцени низ светот, во Битола секогаш имам една посебна трема. Можеби дури и поголема отколку на некои од најпрестижните сцени. Затоа што таму не свирам само пред публика, туку пред луѓе кои ме познаваат уште од дете, кои знаат од каде сум тргнал и кои на некој начин биле дел од мојот пат. Посебно ми значи мислењето на моето семејство, на луѓето што верувале во мене уште кога немав ништо друго освен кларинет и големи соништа. И, секако, посебно ми значи мислењето на моите први учители од Музичкото училиште во Битола. Особено ми значеше мислењето на покојниот, легендарен професор Панде Татарчевски. Тие луѓе ме познаваат од моите први музички чекори и можат да слушнат нешто во моето свирење што можеби другите не можат. Најинтересно е што по концерт, колку и да има аплаузи и убави зборови, понекогаш еден поглед, една прегратка или едно искрено „браво“ од човек што ме познава цел живот ми значи повеќе од сите критики и признанија. Мислам дека таа трема никогаш нема да исчезне. И не би сакал да исчезне. Затоа што ме потсетува дека, без разлика колку далеку сум стигнал, во Битола сè уште сум истото дете што само сакало убаво да свири и да ги направи горди луѓето што ги сака.
Ви се случило ли некаде далеку, среде настап, некоја музичка фраза одеднаш да Ве врати во конкретен битолски спомен? Каде Ве однесе?
Да, и тоа многу пати. Музиката има една неверојатна моќ да те врати на места и во моменти за кои понекогаш и самиот не си свесен дека толку длабоко ги носиш во себе. Ми се случува среде концерт, некаде на другиот крај од светот, додека импровизирам, одеднаш да отсвирам фраза што ќе ме потсети на детството во Битола. На звуците со кои сум растел, на луѓето што ме опкружувале, на времето кога сè беше многу поедноставно, а соништата беа огромни.
Во тие моменти, иако физички сум на сцена пред стотици или илјадници луѓе, во мислите за миг сум повторно во Битола. Како да ги гледам улиците по кои сум одел како дете, како да ги слушам познатите гласови и мелодиите што некогаш биле дел од моето секојдневие.
Она што е најинтересно е што тие моменти не можат да се испланираат. Доаѓаат сосема спонтано, понекогаш од само неколку тонови. И можеби токму затоа се толку искрени. За мене музиката е еден вид временска машина. Може да ме однесе каде било во светот, но понекогаш најдалечното патување е она што ме враќа таму од каде што започна сè, во Битола. И тогаш сфаќам дека, колку и да сум далеку од дома, преку мојот кларинет никогаш вистински не сум заминал.
Ако по концерт Ви пријде млад музичар од Битола и Ви каже дека сака да го освои светот, што би го советувале да понесе од дома, а од што да се ослободи?
Пред сè, би му рекол да не се плаши да сонува големи соништа. И јас некогаш бев млад музичар од Битола, со кларинет во рацете и со желба да видам до каде може да ме однесе музиката. Не знаев што ме чека, ниту колку тежок ќе биде патот, но знаев дека тоа е она што го сакам со целото срце. Би го советувал од дома да ги понесе своите корени, воспитувањето, почитта кон луѓето и, најважно, својот идентитет. Да не се обидува да биде копија на некој друг. Светот е полн со извонредни музичари, но она што те прави посебен не е само колку добро свириш, туку и што имаш да кажеш преку музиката. А нашето поднебје има толку богата музичка душа што навистина имаме што да му понудиме на светот.
А од што да се ослободи? Од стравот дека доаѓа од мал град и дека поради тоа има помали можности. Од мислењето дека некој друг вреди повеќе или е поспособен само затоа што е роден во поголема земја. И од потребата постојано да се докажува пред другите. Наместо тоа, нека работи на себе, нека биде љубопитен, дисциплиниран и отворен да учи од секого. Би му кажал и нешто на што ме научи животот. Талентот може да ти отвори врата, но карактерот, упорноста и љубовта кон музиката се тие што ќе те одржат на тој пат. Ќе има одбивања, разочарувања и моменти кога ќе се запраша дали вреди. Но токму тогаш не смее да заборави зошто започнал. И на крај би му рекол „Не мора да ја заборавиш Битола за да го освоиш светот. Напротив, понеси ја со себе. Не дозволувај местото од каде што доаѓаш да ти ги ограничува соништата, туку нека биде твојата најголема сила.“ Затоа што најголемиот успех за мене не е само да стигнеш далеку, туку и кога ќе стигнеш, да останеш свој.
Кога свирите дома за празникот на градот, има ли нешто што сакате да им го кажете со музиката на луѓето што Ве познаваат од почетоците, а никогаш не сте им го кажале со зборови?
Да, и мислам дека тоа е едно големо „благодарам“ кое можеби никогаш не сум успеал доволно да го искажам со зборови. Ова е првпат да свирам за празникот на Битола, 4 Ноември, и тоа за мене има посебно значење. Можеби она што најмногу сакам да им го кажам е „Ви благодарам што сте дел од мојата приказна. Каде и да ме однесе животот, еден дел од секој мој успех секогаш ќе ѝ припаѓа на Битола.“ И ако барем еден човек во публиката ја почувствува таа благодарност и љубов низ мојата музика, тогаш за мене тој концерт има многу подлабоко значење од самиот настап. Затоа што понекогаш кларинетот може да го каже она што срцето го чувствува, а зборовите не можат да го изразат.
Интервјуто е дел од проектот „Полноќни приказни од Офицерскиот дом“, во чии рамки е и винилното издание на албумот „All Colors of M“, во издание на КИЦ Битола.
